PATRIMONIO ARQUEOLÓXICO

 

Fenómeno Tumular

 CRONOLOXÍA E EXTENSIÓN

Dende o neolítico esténdese por toda a fachada atlántica europea a tradición de soterrar as persoas defuntas en mausoleos baixo un túmulo de terra.

 


Modelo de Túmulo

 

Esta tradición arraigou moito en Galicia e perdurou durante un período de tempo moi longo, dende o neolítico (4.000 a.C.) ata xa entrada a Idade do Bronce (1.500 a.C.). Durante este longo espazo temporal, como é lóxico, as tradicións construtivas mudaron, seguramente debido a cambios nas mentalidades e a propia evolución relixiosa das sociedades que crearon os monumentos.

 

 

Anteriormente asociouse esta tradición de soterramento cos grandes mausoleos de pedra, coñecidos como cultura megalítica, pero na actualidade ao analizarse as diferentes necrópoles apreciouse que o máis común destas tumbas, que se repite constantemente ao longo do noso territorio, é a masa de terra que as cobre, coñecida como túmulo, a maiores da existencia de cámara funeraria construída con, ou sen, grandes pedras (que en moitos casos desapareceron por traballos de cantería ao longo de tan dilatado espazo de tempo), polo que a investigación actual prefire referirse á cultura que as creou como Cultura dos Túmulos ou Fenómeno Tumular.

 

n

Túmulo de Bougon, Poitou-Charentes, Francia

 

Na zona atlántica atópanse dous dos exemplos máis relevantes deste fenómeno cultural, a rexión da Bretaña francesa (con máis de 200 monumentos megalíticos e exemplos tan relevantes como Barnenez, Table dus Marchands, ou Gabriní), co seu ramal irlandés e británico; e cara ao sur en Portugal, con bos exemplos deste tipo de enterramentos ao longo de toda a súa xeografía, tanto na Beira, Tras os Montes e Serra da Estrela (Carapito, Orca de Fiais…), como máis ao sur, en e zona de Évora (Almendres…). Semella que os ecos destas dúas rexións puidesen chegar ata Galicia, zona intermedia, reflectíndoo nun amplo abano de manifestacións funerarias que teñen o seu exemplo megalítico máis arraigado na Costa da Morte, sobre todo no Concello de Vimianzo, onde se atopan a maior cantidade de sepulcros con cámara funeraria monumental (Forno dos Mouros, Casota de Berdoias, Arca da Pioxa…).

 

Como diciamos, predominaron polo occidente europeo entre o V e o III milenio a.C., e aínda que os exemplares galegos non teñen o gran tamaño dos andaluces, portugueses ou bretóns, supoñen o noso exemplo máis antigo de arquitectura monumental.

 

A CULTURA

Avanzado o período neolítico está xa plenamente implantada a domesticación do gando e os vexetais. Para este período da prehistoria está demostrado nas escavacións portuguesas, meseteñas e galegas o cultivo de cereais de orixe mediterránea: trigo (triticum, hordeum), verza (col-brassica), faba, chícharos, lentellas…

 

Ademais do pastoreo de vacún (bos taurus), sobre todo, utilizando este gando como animal de tiro e para aproveitamento leiteiro (aparecen queixeiras nas escavacións) tamén se atoparon restos de ovellas, cabras e porcos.

A dieta estaría ademais complementada pola recolección de vexetais silvestres: landras, abelás… e en menor medida pola caza. Non se descarta o aproveitamento asemade dos recursos costeiros.


Modelo de Túmulo

Coa evolución da agricultura vanse recoñecendo os astros e a influencia destes sobre as colleitas, e en derivación sobre a vida das persoas. Dende antigo a relixión dos mortos (reflectida nos túmulos) xa valoraba a saída e a posta do sol e o recoñecemento dos solsticios, as cámaras das tumbas teñen case todas unha orientación cara ao leste e sueste, á saída do sol, con toda a súa carga simbólica en relación coa iluminación das cámaras funerarias e o “novo nacemento”.

 

Teñen tamén desenvolvida a tecnoloxía da vestimenta, a dicir pola aparición de pesas de tear vestirían con liño e la.

A aparición de cerámicas foráneas (campaniforme, cerámica penha, xa en momentos do Calcolítico, en torno a 2.500 a.C.) amosan a posibilidade de relacións comerciais con outras zonas da península, comercio que incluiría seguramente, entre os produtos as teas e o armamento en forma de puntas de frecha…

Vistas dende o Coto da Arca

 

A SOCIEDADE

É unha sociedade xa evolucionada, con compartimentación social asociada co traballo e a ideoloxía, polo que se pode tirar da factura e dos obxectos atopados nos monumentos, onde as diferentes estruturas arquitectónicas e enxovais achados reflicten relacións laborais e tecnolóxicas diferenciadas (cantería, olaría, elaboración de instrumentos e talla de pedra, xamanismo…).

Do traballo de construción dun túmulo transcende a forte organización social que é precisa, non só para desenvolver unha relixión fundamentada na morte e tan arraigada durante máis de dous mil anos de duración, senón para a propio deseño das tumbas. É de imaxinar, segundo isto, que os cerimoniais de soterramento serían tamén unha actividade colectiva.

Agruparíanse en tribos e grupos, máis ou menos numerosos, a dicir pola cantidade e variedade de necrópoles e tumbas atopadas (nuns casos illadas e noutros, como no caso de Chan da Cruz, cun número considerable).

 

OS POBOADOS

Habitan en poboados con construcións perecedoiras, cabanas elaboradas con madeira, palla e barro, propios dunha cultura nómade ou itinerante; estes materiais ocasionan que os restos das vivendas estean mal conservados actualmente e que os xacementos de hábitats sexan tan mal coñecidos e invisibles na paisaxe. A implantación do sedentarismo acadarase gradualmente coa melloría dos sistemas de cultivo e sobre todo no rozado das terras.

 

No caso que nos ocupa, os poboados estarían nas inmediacións ou achegados aos lugares de enterramento, na busca sobre todo zonas de cultivo e fontes de auga (o topónimo de Poza da Lagoa é moi ilustrativo deste caso).

 

IDEOLOXÍA E RELIXIÓN

Os enterramentos
O “culto” á morte e os rituais funerarios son tan antigos coma os seres humanos, documentados dende o Paleolítico Superior en torno a 30.000 anos a.C.

Para a cultura que construíu os túmulos, testemúñase unha relixión tamén desenvolvida, que os leva a un culto asociado coa morte e a transcendencia desta cara ao alén.

Cabe pensar (polo menos para o caso dos grandes monumentos, tipo Mámoa do Rei da necrópole de Chan da Cruz) que moitas das mámoas fosen mausoleos abertos para o soterramento das persoas defuntas da colectividade.

 

Os enxovais
As persoas soterradas ían acompañadas dun rico enxoval, composto dos obxectos que precisaría o defunto ou a defunta na outra vida: Machados pulimentados, de todo tipo, Azolas, Gubias, Cerámica como Cuncas, Olas..., Xoiaría, Colares, Pulseiras, Ferramentas, á parte das machadas, Fouces, Puñais de pedra, Arcos e frechas

 


Enxoval funerario atopado nun enterramento

 

Coñécese o final da cerimonia, o resultado, polas intervencións arqueolóxicas, pero non se pode saber como era exactamente. Podemos especular por comparativas antropolóxicas coas sociedades primitivas actuais, e con outros rituais socialmente arraigados entre todas as sociedades do mundo.

 

As construcións
As construcións funerarias consisten basicamente nun montículo con forma hemisférica de terra coidadosamente seleccionada e cribada, o túmulo ou mámoa, que adoita ter no seu interior unha estrutura feita con grandes pedras, ortóstatos, máis ou menos complexa: a cámara funeraria. No exterior, o túmulo, tamén pode contar cun anel de pedra ao seu arredor e estar recuberto por unha coiraza de pedras.

Tratábanse case sempre de sepulturas colectivas, pertencentes a un grupo ou familia, normalmente erixidas nas zonas de tránsito dos montes, polo que é frecuente atopalas asociadas a sendeiros e camiños tradicionais.

 

O CASO DE MONTE PENIDE E REDONDELA

En Monte Penide/Monte Mirallo podemos atopar máis de 40 mámoas de diferente índole e tamaño, cunha concentración destacada na Necrópole de Chan da Cruz, coñecida tamén por Chan das Formigas, con 36 xacementos, pero dende aquí cara ao norte e sur sucédense as mámoas por todo o noso monte, nun goteo continuo que as comunica coa necrópole de Candeán no Monte Vixiador de Vigo.

En Redondela atopámonos este fenómeno cultural noutras parroquias da súa xeografía, é de destacar  polas súas dimensións a Mámoa de Guizán na parroquia de Vilar, no límite co Concello de Mos.

 

 

ARTE RUPESTRE-PETRÓGLIFOS

 

 CRONOLOXÍA E EXTENSIÓN

Durante os anos centrais do III milenio a.C., os grupos de persoas que habitan Monte Penide/Monte Mirallo reciben novas invencións en forma de ferramentas metálicas (entre outras) o que deriva no establecemento de novas modas e novas relacións sociais. O máis coñecido e representativo destes trocos son os petróglifos, as representacións artísticas gravadas nos penedos.

Comunmente atribúeselles unha cronoloxía entre 2.500-1.700 anos a.C., correspondentes aos períodos culturais Calcolítico e Bronce Inicial, sobre todo por algunhas representacións de armas que teñen aparecido, aínda que a maior parte das veces se trata dunha arte esquemática sen paralelos en obxectos reais recoñecibles.

Gravados rupestres semellantes están estendidos por toda Europa, atopando concentracións senlleiras en Escandinavia (Alta, Noruega; Tanum, Suecia); Val Camonica, Italia; Kerb, Irlanda; ou mesmo lugares tan remotos como Australia, Sudamérica ou África. Parece que nun estadio social semellante as persoas representamos o mesmo tipo de símbolos e gravados. O grupo galaico de arte rupestre, como se lle coñece entre a investigación arqueolóxica, estaría relacionado coa rexión atlántica e o arraigado atlantismo das culturas do Neolítico e dos inicios da Idade do Bronce.

No que atinxe a volume e número de representacións, un dos máis importantes xacementos atopámolo no municipio pontevedrés de Campo Lameiro, onde se sitúa o PAAR, o Parque da Arte Rupestre de Galicia, cun ambicioso equipamento cultural creado ao abeiro da Rede Galega de Patrimonio Arqueolóxico.

 

 

 

A CULTURA

A implantación da metalurxia é moi gradual e froito dun proceso lento de invencións e intercambios comerciais. O primeiro metal que aparece no rexistro arqueolóxico é o cobre, nun primeiro intre procesado mediante golpes (como a pedra) e logo fundido. Máis adiante prodúcese un troco cuantitativo coa invención do bronce, froito da aliaxe entre o estaño e o cobre.


Imaxe de cervo de Campo Lameiro

Tradicionalmente, a arqueoloxía considerou que coa chegada do metal se implantaron tamén o individualismo e as xefaturas nas sociedades; é lóxico pensar que as persoas e colectivos posuidores das ferramentas e as armas metálicas se tentasen encumiar sobre os demais colectivos achegados carentes desta tecnoloxía. A investigación arqueolóxica fala da implantación dunha casta de guerreiros.

En paralelo a todo isto, estas novas invencións producirían tamén melloras na produción agrícola e nos sistemas de vida das persoas da época, ocasionando un crecemento demográfico, que ten como consecuencia a necesidade de roturación de máis extensións de terreo e a súa vez a competencia entre grupos veciños.

Nesta conxuntura xorden os petróglifos, coma unha forma de apropiación do territorio entre as tribos e colectivos que os habitan, a maiores de toda a simboloxía que posúen para as persoas creadoras destas manifestacións arqueolóxicas.

 

OS POBOADOS

As persoas e sociedades que os crearon, nestes primeiros tempos da metalurxia, non trocaron moito o seu sistema de construción con respecto ás comunidades neolíticas anteriores, poboados con casas de materiais perecedoiros froito dunha economía de produción agrícola que esgota os terreos con facilidade (cada vez de forma máis lenta) e que se ve obrigada ao traslado cara a outros novos territorios.

Van implantándose gradualmente os sistemas defensivos, caso moi patente nas culturas do sur da Península Ibérica, tanto no territorio portugués como no español. Semella que esta forma de nomadismo vaia desaparecendo gradualmente implantándose o poboamento estable, anticipando o que sucederá durante a plenitude do Bronce e na Idade do Ferro.

 

OS ENTERRAMENTOS

A implantación dunha casta de guerreiros, orixinada pola metalurxia do bronce, derivará na desaparición das tumbas colectivas en toda Europa, continuarase nun principio co mesmo sistema de soterramento baixo túmulo, pero agora con tumbas máis pequenas e pechadas para albergar unha soa persoa. É o que se coñece en Europa como as tumbas principescas.

Este proceso gradual acentuarase ao longo do tempo. No caso de Galicia e Monte Penide, poderían corresponderse con esta época as tumbas máis pequenas carentes de cámara, con cistas ou con cámaras pequenas.

 

IDEOLOXÍA E RELIXIÓN

En paralelo trocan as ideoloxías e a relixión; coa evolución da agricultura vanse recoñecendo os astros e a influencia destes sobre as colleitas, e en derivación sobre a vida das persoas. Dende antigo a relixión dos mortos (reflectida nos túmulos) xa valoraba a saída e a posta do sol e o recoñecemento dos solsticios, as cámaras das tumbas teñen case todas unha orientación cara ao leste e sueste, á saída do sol, con toda a súa carga simbólica en relación coa iluminación das cámaras funerarias e o “novo nacemento”. Este “xamanismo” implantado dende o neolítico evoluciona cara a novas representacións, neste caso artísticas; temos que lembrar que durante o megalitismo se producen xa as primeiras manifestacións neste sentido nas propias pedras que albergan as cámaras funerarias.

 

As representacións


Imaxe dun muíño navicular en
Coto do Corno, Monte Penide

As creacións artísticas son moi variadas, o grupo maior é o representado polos símbolos abstractos, en forma de círculos concéntricos (coñecidos comunmente como combinacións circulares), liñas, puntos (chamados cazoletas ou coviñas)… Tamén atopamos labirintos e espirais, aínda que estas representacións, pese ao que poida parecer, non son tan comúns.

Existen tamén zoomorfos, antropomorfos, retículas, cruces, etc.

 

 

Hai un caso singular que son as representacións de armas, como o caso de Poza da Lagoa en Monte Penide, non son moi comúns pero o seu “realismo” axudou para a identificación da cronoloxía dos gravados, xa que os exemplos representados se podían comparar cos atopados durante as intervencións arqueolóxicas.

 

No caso das Rías Baixas aparece outra representación enigmática e singular, son os muíños naviculares (ou elementos de moenda). Este tipo de muíños representan unha manifestación moi especial dentro da arte rupestre galega. Sospéitase, polas análises realizadas, o seu uso en prácticas rituais nas que se realizarían pequenas moendas, coa fin de obter pinturas, beberaxes... En Monte Penide podemos atopar 4 exemplos destes gravados.

 

Emprazamentos

Unha das características que máis chama a atención sobre a investigación é o seu emprazamento: se están representados en rochas verticais, horizontais, a rente do chan, etc, influíndo sobre a súa visibilidade e localización.

Para o caso de Monte Penide semella que a situación está relacionada con lugares de moi boa visibilidade e control sobre o seu espazo inmediato, xunto a camiños e lugares de paso e orientados cara á vista panorámica do seu contorno.

 

O CASO DE MONTE PENIDE E REDONDELA

Contamos cun importante conxunto de petróglifos en Monte Penide/Monte Mirallo, pero as representacións están repartidas por outras parroquias do Concello. Temos petróglifos no Viso, a Pedra das Rodiñas ou Fonte do Allo; queremos destacar os gravados de Ventosela, de cabalos de carácter esquemático e aspecto “naif” acompañando a círculos e puntos de carácter máis abstracto; ou o gran conxunto de arte rupestre de Amoedo, en Pazos de Borbén no límite con Redondela, con combinacións circulares, e outros elementos de abstracción.

Ruta da dos petróglifos de Monte Penide

Castro de Negros - Vista da Peneda

 

CULTURA CASTREXA

Coa invención da fundición do ferro (implantada a partir dos séculos IX e VIII a.C. na Galicia) as tendencias que xa se albiscaban durante a Idade do Bronce acentúanse; os poboados fortifícanse e implántase plenamente unha sociedade de guerreiros (como queda reflectido nas esculturas da época).

Pasado o tempo dos gravados de petróglifos, semella que poida haber una relativa paz social durante a Idade do Bronce Pleno e Final; a desaparición de representacións de armas durante estes períodos pode apuntar neste sentido, segundo a investigación arqueolóxica.

 


Guerreiros castrexos no Museo
Arqueolóxico de Guimaraes, Portugal

CRONOLOXÍA E EXTENSIÓN

O feito de que durante a Idade do Ferro, por toda Galicia, o norte de Portugal ata o Douro e parte dos territorios do Oeste de Asturias, se retorne aos poboados fortificados indicaría, para esta zona concreta, un crecemento demográfico e novas tensións sobre a propiedade, sobre a implantación no territorio, ou mesmo sobre os intereses particulares de cada grupo de pertenza.

 

 

OS POBOADOS

A coñecida como Cultura Castrexa do Noroeste, caracterízase sobre todo polo seu sistema de poboados coñecidos como ”castros”. Situados na meirande parte das veces en cotos de boa defensa e control visual sobre o seu territorio inmediato. Esta fácil defensa acrecéntase mediante a construción de sistemas complexos de protección, en forma de murallas e foxos, nalgúns casos verdadeiras obras de enxeñaría militar.

Nos poboados atopamos as vivendas, circulares ou cadradas, de pedra e tellados de colmo (palla dos cereais) e barro, e máis adiante “tégula” durante a romanización. Cunha organización urbanística, que pode resultar primitiva ou caótica, repartida en barrios, ás veces, ou unidades familiares.

Os castros adoitan ter zonas diferenciadas segundo a súa magnitude, con nomes tales como: croa, antecastro, portas, defensas…

 

A SOCIEDADE

Tiñan unha economía agraria, baseada no cultivo de cereais e na gandaría, aínda que seguiría a ser importante na dieta alimenticia a recolleita de froitas e vexetais silvestres e, como non, de peixe, moluscos e mariscos das nosas costas.

Coñecían xa a fundición do ferro e deixaron unha rica mostra de ourivaría.


Imaxe de vivenda no castro de Briteiros, Portugal

Coa chegada dos romanos non decae a cultura senón todo o contrario, chega ao seu maior grao de esplendor, crecendo os castros ata convertérense case en cidades.

 

Pola arte deixada, moi ben representada no norte de Portugal e zona de Ourense, podemos albiscar que se trata dunha sociedade de guerreiros, que é como gustan de representar os homes, armados con espada e escudo, vestindo unha saia curta e con camisolas bordadas con reticulados e zigzags máis ou menos complexos.

 

Outro dos motivos artísticos que nos deixaron foron as coñecidas como “pedras fermosas”, ou “formosas”, fachadas monolíticas de edificacións termais, ás que se lles atribúe un uso relixioso, máis ou menos ateigadas de relevos en forma de cordóns, liñas, grecas… e complexos labirintos que caracterizan esta cultura do ferro.

 

 

OS ENTERRAMENTOS

Segue a ser un misterio o sistema que utilizaron as xentes castrexas para soterrar as súas persoas defuntas, o feito de que non aparezan inhumacións fai pensar en rituais de cremación ou afundimento en ríos ou no mar. A aparición de depósitos de armas nos ríos galegos xa dende a Idade do Bronce pode apuntar neste este sentido.

 


Pedra “Formosa” do Castro de Briteiros, Portugal

O CASO DE MONTE PENIDE E REDONDELA

Semella que dous castros inventariados para o Concello de Redondela (Castro de Negros e a Peneda, este último no límite con Soutomaior) sexa unha cantidade moi pequena se a comparamos cos vinte e sete documentados no concello veciño de Vigo. Redondela conta con topónimos indubidables de adscrición castrexa como nas inmediación de Penide: Cidadelle ou Castro Ferreiro… Poida que en prospección futuras se resolva esta “carencia” de xacementos desta época tan comúns noutras áreas da nosa xeografía inmediata.

 

 

 

Créditos